Şu'be bin Haccâc

Hayatı

Tam adı Ebû Bistâm Şu'be bin Haccâc bin Verd el-Ezdî el-Atekî'dir. Ezd kabilesinin mevlâsıdır. Vâsıt'ta doğdu, Basra'ya yerleşti. Doğum yılı kaynaklarda farklı verilir: TDV İslâm Ansiklopedisi 82-87 (701-706) arasını, Zehebî 80 veya 82 yılını zikreder. Tebeu't-tâbiîn neslinin önde gelen muhaddislerindendir.

Gençliğinde uzun süre şiirle uğraştı. Daha sonra Hakem bin Uteybe'nin etkisiyle hadise yöneldi. Kûfe, Mekke, Medine ve Bağdat'ta hadis topladı. Dört yüzü aşkın tâbiîden hadis aldığı, Amr bin Dînâr ve Katâde gibi âlimlerden faydalandığı kaydedilir. Kendisinden Süfyân es-Sevrî, Abdullah bin Mübârek, Abdurrahman bin Mehdî, Yahyâ bin Saîd el-Kattân, Vekî' bin Cerrâh ve Ebû Dâvûd et-Tayâlisî gibi büyük muhaddisler rivayette bulundu. A'meş ve Eyyûb es-Sahtiyânî gibi bazı hocaları da ondan hadis nakletmiştir.

Süfyân es-Sevrî onu "hadiste mü'minlerin emîri" diye nitelemiş, bu unvan onunla özdeşleşmiştir. İmam Şâfiî, Şu'be olmasaydı Irak'ta hadisin bilinmeyeceğini söylemiştir. Zehebî onu râvileri cerh ve ta'dîl eden ilk kişi olarak tanıtır. Yahyâ el-Kattân ve İbn Mehdî bu ilmi ondan öğrenmiştir. Râvileri sıkı bir incelemeden geçirir, tedlîsi ağır bir kusur sayar ve hocasından işittiği açıkça belli olmayan rivayetleri kabul etmezdi. Bu yüzden onun hadis aldığı kişilerin ayrıca araştırılmasına gerek görülmediği söylenmiştir. İbn Hacer onu güvenilir, hâfız ve sağlam (sika, hâfız, mütkın) bir râvi olarak değerlendirir.

Şu'be, Basra'da sistemli hadis tasnifinin ve ricâl tenkidinin öncülerindendir. Kütüb-i Sitte'de yüzlerce rivayeti bulunur. Ehil olmayanların eline geçmemesi için kitaplarının ölümünden sonra yok edilmesini vasiyet etmiştir, bu sebeple günümüze eseri ulaşmamıştır. Dünya malına önem vermeyen, fakirlere karşı merhametli bir zâhid olarak tanınırdı.

Hicrî 160 (776) yılında Basra'da vefat etti. Zehebî bu tarih üzerinde ittifak bulunduğunu belirtir. Halîfe bin Hayyât ölümünün Receb ayında olduğunu kaydeder.